روابط بین ترکمن‌ها و ساخاها/یاکوت‌ها چگونه سکاهای ایرانی شبیه مغولها شدند؟

روابط بین ترکمن‌ها و ساخاها/یاکوت‌ها
چگونه سکاهای ایرانی شبیه مغولها شدند؟

روابط بین ترکمن‌ها و ساخاها/یاکوت‌ها (شرقی‌ترین و شمالی‌ترین ایرانی نژادها: http://v.gd/LkqBpf). در تصویر — «چیس خان»، خدای زمستان در بین ساخاها (در بین ترکمن‌ها، قزاق‌ها و قرقیزها: Aýaz Ata). آهنگ Hotoý از گروه راک یاکوتی و شامانیست Çolbon (به ترکمنی: Çopan)، از روستای «خورو» در جمهوری یاکوتیا (فایل ویدئو، به حجم ۲۱،۸ مگابایت): http://v.gd/BoHNoM.

در صفحه Il-Ulus، پیش‌تر به بررسی حماسه‌های ترکمنی گؤراوغلی (http://jabb.im/8p0) و یاکوتی اولونخو و ریشه‌های باستانی اون‌ها پرداخته بودیم: http://v.gd/x5FUNy. در این نوشتار، به اشتراکات زبان‌شناسی و اتنوگرافیک بین ترکمن‌ها و ساخاها خواهیم پرداخت.

به لحاظ گراماتیک، زبان ساخا به گروه اغوزی-اویغوری زبان‌های ترکی تعلق داره. Kurykan-ها به عنوان اجداد ساخاها و بخشی از طوایف Tele، در تاریخ‌نگاری معاصر، غالباً به عنوان قومی اغوزی (http://v.gd/xoZYUZ) شناخته می‌شن.

پروفسور فیلیپوف، آکادمیک آکادمی علوم جمهوری ساخا در فدراسیون روسیه، در تز دکترای خودشون، حول موضوع مورفولوژی زبان یاکوتی، بحث می‌کنن که در بین زبان‌های سیبری، ساخا تنها زبانی‌است که تعلق خودش به گروه اغوزی (http://jabb.im/95c) رو حفظ کرده.

حقیقتاً، ترکمنی و ساخا تنها زبان‌های ترکی‌ای هستن که تمایز بین اصوات کوتاه و بلند (از خصوصیات زبان پروتو-ترکی) رو حفظ کردن. برای مثال، bar در شکل کوتاه، معنی «رفتن» و در شکل بلند، معنی «وجود داشتن» رو می‌رسونه؛ al در شکل کوتاه، بر «گرفتن» و در شکل بلند بر «سرخ‌فام، قهوه‌ای مایل به قرمز» دلالت داره؛ ot در شکل بلند به معنی «آتش» و در شکل کوتاه به معنی «علف» هستش و … .

در بحث اتنوگرافی، برخی مختصصان، منجمله پروفسور آتا جیکی‌یف، پیشنهاد دادن که ریشه طایفه ترکمنی Garkyn («غارقئن»: http://v.gd/TedW1V) از Kurykan-های قدیمه. در اسناد تاریخی چین، توصیفات فراوانی از اسب مردم «گولیگان» (تلفظ چینی Kurykan) شده که پروفسور اوکلادنیکوف، اون‌ها رو مربوط به اسب‌های ترکمنی (http://v.gd/rkDI5j) می‌دونن. بعد از قرن هشتم میلادی، ذکری از قورئقان‌ها در منابع چینی موجود نیست که محتملا، از حرکت اون‌ها به مناطق غربی‌تر حکایت داره.

حقیقتاً هم، اغوزها از قرن هشتم میلادی به آسیای میانه مهاجرت کردن، اما در هر صورت، بخشی از اون‌ها در سرزمین‌های تاریخی‌شون (http://jabb.im/8rp) باقی می‌مونن. برای مثال، در بین بازماندگان اغوزها در سیبری جنوبی، می‌شه از آلتای‌ها (http://v.gd/oiAUkI) نام برد که اتنونیم‌های Telewüt (نام Tele + پسوند جمع‌ساز t، به معنای «Tele-ها») و Teleňit در بینشون غالبه. در متون تاریخی چینی، در بین طوایف تله-اغوز، از Dubo نام برده می‌شه که پدران توواها هستن (http://v.gd/hXYwu3). همچنین، Soyot-های سیبری («Soý + پسوند جمع‌ساز t») رو که با نام Seýanto در سالنامه‌های چینی ذکر شدن، می‌شه با Saý-های ترکمنی و حتی عنوان Saýat مقایسه کرد.

در اینجا باید ذکر بشه که پروفسور زویف، در کتاب «تامغاهای اسب در کشورهای تابعه»، معتقدن که طایفه Ýuý-meý-hun در اسناد چین، Ýomut-های ترکمن هستن.

عنوان ملی یاکوت‌ها، «ساخا»، نام طوایف مشهور و کوچ‌نشین منطقه در تاریخ هستش که بین آلتای و آسیای میانه زندگی می‌کردن و در متون فارسی، با نام «سکا» ظاهر شدن. در بین ترکمن‌ها هم طوایف Sakar و Sakawy (ریشه Saka + پسوندهای ربط) وجود دارن.

همچنین، برخی از نام‌های قومی ساخا به ترکی باستان بر می‌گردن که بعدها، هسته طوایف اغوز رو تشکیل دادن. برای مثال:

– طایفه بزرگ ساخاها، Nahara، در مقابل طایفه ترکمنی Nohur و بلغارهای Nokrat (بلغارهای باستان، ترک‌نژاد بودن؛ Nokur یا Nokra + پسوند جمع‌ساز t)؛

– طایفه Çakyr در بین ساخا، در مقابل طایفه Çakyr در بین ترکمن‌ها و قرقیزها (http://v.gd/BBtocU).
– طایفه Uwodeý در بین ساخا، در مقابل طایفه Ödeý/Ödeýli در بین ترکمن‌ها. در این طوایف می‌شه فرزندان طایفه تله‌ای Adýie رو دید؛

– نام فرزند قهرمان حماسی ساخاها، Elleý Botur («قهرمان، Elleý»)، «چریک تای» (Çeriktaý) رو می‌شه با Çerik-های قرقیز و Çaryk-های ترکمن بررسی کرد؛

– طایفه Ala در بین ساخاها، در مقابل Alat-ها در بین ترکمن‌ها، قزاق‌ها (http://is.gd/STThTr)، قرقیزها و ازبک‌ها (http://on.fb.me/16RnWcy). طایفه Alili یا Alilli ترکمن هم ریشه خودش رو از Alat می‌گیره: Al یا Ala + پسوند جمع‌ساز t؛

– ناحیه Baýagantaý در یاکوتیا و طایفه یاکوتی Baýdy (به ترکمنی: Baýly)، در مقابله طوایف ترکمنی Baýandyr (ریشه Baýan + پسوند dyr) و Baýat/Baýatlar و همچنین، طایفه آلتایی Paýat/Paýattar. در حماسه اولونخو (http://v.gd/x5FUNy)، ساخاها خودشون رو Saha Baýattar (به ترکمنی: Saha Baýatlar) یا Saha Bayan می‌نامن؛

– تا پیش از ورود روس‌ها به یاکوتیا، بزرگ‌ترین طایفه ساخا، Batuli بوده و بسیاری از گروه‌های فعلی، از باتولی‌ها منشعب شدن. برخی از زبان‌شناسان معتقدن Batuli و طایفه اغوزی/ترکمنی Baýtili/Bektili یکی هستن.

به علاوه، ارتباط مشخصی بین نام اجداد ساخاها با نواحی همسایگی قئپچاق‌ها و اغوزها دیده می‌شه. در نسب‌شناسی قهرمان اولونخو، Elleý، به اسامی Argyn و Aýal و Törtgul و Meýrem برمی‌خوریم: Argyn از طوایف بزرگ قزاق‌هاست و عنوان Törtgul در بین قاراقالپاق‌ها و ترکمن‌ها وجود داره.

پلاتون اویونسکی، زبان‌شناس ساخا نیز معتقده که توپونیم Arat Baýgal («دریاچه آرات»)، موطن قهرمان حماسه اولونخو، دریاچه آرال (http://jabb.im/8vs) در آسیای میانه است. در شکل‌گیری اتنوس ساخا، یک هسته تله-اغوزی از طوایفی که در ناحیه دریاچه بایکال باقی مونده بودن، شرکت داشته. زبان ساخا از تنه اصلی زبان‌های اغوزی-اویغوری در قرن ۸ میلادی جدا و با مهاجرت به سمت شمال، تاثیر شدید زبان‌های مغولی و تونگوز-مانچو رو متحمل شده.

مسأله یادگیری ساختار اتنیکی مردمان تله-اغوز رو باید از طریق کمپلس متدهای باستان‌شناسی، اتنوگرافی، ژنتیک، زبان‌شناسی مقایسه‌ای و فولکلور بررسی کرد. مطالعات بیشتر در سکونتگاه‌های تاریخی طوایف اغوز، شامل کوهستان آلتای (http://v.gd/4DKJC3)، منطقه دریاچه بایکال، مغولستان و شمال چین (http://v.gd/mXqnYx)، حقایق بیشتری رو در رابطه با گذشته ما، آشکار خواهند ساخت.

منبع : fb/Il-Ulus

Advertisements